Odbudowa Pałacu Brühla: pierwsze miesiące badań archeologicznych (sezon 2026)
Trwa drugi sezon prac archeologicznych realizowanych w ramach odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej w Warszawie. Każdego dnia kolejne odkrycia dostarczają nowej dawki informacji o architektonicznym detalu pałacu i jego otoczeniu, pozwalając skompletować źródła danych pomiarowych, w tym poznać rzeczywiste wymiary dawnych elementów budowlanych zdjęte bezpośrednio z placu odbudowy. Ich zestawienie z wiedzą wypracowaną w toku prowadzonych wcześniej kwerend archiwalnych, analiz i opracowań umożliwia z kolei weryfikację danych zawartych w modelu przestrzennym (GIS) inwestycji, co w efekcie przekłada się na odtworzenie historycznej zabudowy zgodnie z jej zewnętrznym kształtem z 31 sierpnia 1939 r. z dokładnością co do centymetra.
Pierwsze powojenne badania korpusu głównego Pałacu Brühla
Sprzyjające warunki pogodowe w ciągu trzech pierwszych miesięcy pozwoliły archeologom – pod stałym nadzorem saperskim – odkryć około 30% zaplanowanego na ten sezon terenu, który od północy i zachodu ograniczają ulice Wierzbowa oraz Aleksandra Fredry, a od południa i wschodu teren Ogrodu Saskiego i obszar przebadany w pierwszym sezonie. Badania przeprowadzono w południowo-zachodniej części dziedzińca, niedostępnej w poprzednim sezonie ze względu na pozostające tam wówczas nieregularne nasadzenia powojenne. Prace archeologiczne od marca do maja 2026 r. toczyły się również w obrębie południowej oficyny i wreszcie w części korpusu głównego Pałacu Brühla, a także na terenie modernistycznego pawilonu Ministerstwa Spraw Zagranicznych i sąsiadującego z nim tzw. Ogrodu Becka. Są tą pierwsze badania archeologiczne prowadzone w tym miejscu od czasu uprzątnięcia gruzowiska po II wojnie światowej.
W latach 30. XX wieku Pałac Brühla został zaadaptowany na siedzibę MSZ i przebudowany według projektu modernisty Bohdana Pniewskiego. To właśnie wtedy pojawił się nowy i nowoczesny obiekt – modernistyczny pawilon. Podzielono go funkcjonalnie na dolną część mieszkalną dla ministra Józefa Becka i jego rodziny i górną o funkcji reprezentacyjnej. Realizowana obecnie inwestycja odbudowy zespołu Pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej zakłada odtworzenie zarówno przyległego do pałacu pawilonu, jak i ogrodu. Krótki okres istnienia oraz ograniczona dostępność tego miejsca, zarówno na chwilę przed II wojną światową, jak i w okresie niemieckiej okupacji przekłada się na równie ograniczone zasoby archiwaliów, w tym planów i fotografii. Dlatego też dokładne przebadanie tego terenu jest dziś konieczne dla ustalenia rzeczywistego przebiegu i wymiarów zachowanych fragmentarycznie konstrukcji architektonicznych, co finalnie pozwoli na ich wierną odbudowę.
Jak archeologia pomaga przy odbudowie Pałaców Saskiego i Brühla?
Fragmenty oryginalnej, nawet osiemnastowiecznej architektury, zdobienie pałacowego dziedzińca według projektu Bohdana Pniewskiego i liczne przedmioty użytku codziennego to tylko niektóre z zabytków, jakie przez wiele dekad ukryte były tuż pod powierzchnią ziemi przy stołecznym Placu Piłsudskiego. Sukcesywnie odkrywane elementy, choć już nie tworzą zwartych układów konstrukcyjnych i kompletnych dekoracji, odgrywają kluczową rolę punktów odniesienia o rzeczywistych wymiarach i oryginalnym materiale. Innymi słowy szereg danych zebranych bezpośrednio z miejsca pierwotnego istnienia odbudowywanych obiektów pozwala uzupełnić białe plamy w dokumentacji inwestycyjnej, opracowanej przede wszystkim na podstawie uszczuplonych przez wojenną zawieruchę materiałów archiwalnych, takich jak zdjęcia, plany czy nawet pojedyncze rachunki.
W wyniku prowadzonych dotychczas prac archeologicznych odnaleziono w tym roku już ponad 1 200 zabytków ruchomych. Do tych najbardziej istotnych dla całej inwestycji odbudowy zaliczyć można 396 fragmentów elementów elewacji architektonicznej, sztukaterii i tynków. Zachowane choćby fragmentarycznie, obiekty te posiadają nieocenioną wartość zarówno dla całego procesu opracowania wielobranżowego projektu budowlanego, jak i przygotowywanego we współpracy z polskimi uczelniami artystycznymi procesu odtworzenia dekoracji architektoniczno-rzeźbiarskiej. Dzięki tym nawet najmniejszym skrawkom możliwa jest bowiem weryfikacja typu, a niejednokrotnie również pochodzenia, zastosowanego oryginalnie materiału czy doprecyzowanie rzeczywistych wymiarów danego zdobienia. Dotychczas w wielu przypadkach takie wymiary należało domniemywać na przykład wyłącznie na podstawie proporcji między analizowanym na archiwalnej fotografii fragmentem zdobienia elewacji a stojącą obok latarnią.
Wykopano także 210 fragmentów szkła – większość z nich to butelki, ale także słoiki i szkło stołowe – kieliszki, miski, talerzyki. Wśród blisko 100 fragmentów ceramiki znalazły się też płytki podłogowe firmy Dziewulski i Lange S.A. – co potwierdziło wcześniejsze informacje o materiałach zastosowanych podczas przebudowy Pałacu Brühla. W prowadzonym od samego początku badań inwentarzu zabytków zadokumentowano m.in. 182 fragmenty metalowe, 96 fragmentów porcelany oraz 22 kafle. Do pogłębionego badania trafiły z kolei 4 próbki gleby oraz 7 próbek drewna, w tym fragmenty framugi drzwi i okiennej futryny. Te ostatnie mogą okazać się pomocne przy doborze materiałów, z których odtwarzane będą okna i drzwi w odbudowywanym pałacu, o ile oczywiście pozwolą na to współczesne przepisy budowlane i przeciwpożarowe. Ponadto odkryto 62 fragmenty kości zwierzęcych i 3 muszle ostryg, których większe ilości odnajdywano już podczas wcześniejszych badań zarówno Pałacu Brühla, jak i Saskiego.
Narożnik przy ul. Fredry i ul. Wierzbowej
Odsłonięte w toku badań pozostałości budynku u zbiegu ulic Aleksandra Fredry i Wierzbowej to fundamenty tzw. kamienicy narożnej, która z czasem stała się integralną częścią kompleksu Pałacu Brühla. Ich odkrycie pokazało, że zebrane dotychczas materiały archiwalne nie dawały pełnego obrazu historycznej zabudowy. Dopiero fizyczny pomiar i „skanowanie” na terenie wykopu archeologicznego pozwoliły ustalić rzeczywistą odległość między krańcami jednej ze ścian kamienicy. Dzięki nowym danym architekci spółki Pałac Saski skorygowali rysunki i model przestrzenny (GIS), ponieważ okazało się, iż elewacja kamienicy od strony ul. Wierzbowej była w rzeczywistości nieco dłuższa, niż sugerowały skąpe materiały archiwalne. Wynosząca prawie metr różnica przełożyła się na korektę o ok. 10 cm na każde okno elewacji. To tylko jeden z przykładów, jak istotne dla uniknięcia błędów projektowych i kosztownego wprowadzania poprawek na etapie prac budowlanych jest kompleksowe przeprowadzenie wszystkich etapów odbudowy związanych ze zbadaniem zarówno materiałów źródłowych, jak i faktycznego stanu tego, co się zachowało.
Na dziedzińcach Pałacu Brühla
Co skrywała przez osiem dekad warstwa ziemi na terenie pałacowego dziedzińca? Na dużym obszarze wyłącznie betonową wylewkę z lat 1932-1934. Po przebudowie pałacu – oraz dziedzińca, który obniżono wówczas o około pół metra – przykrywały ją granitowe płyty, zachowane w kilku miejscach. Inne, dwukolorowe płyty odnaleziono natomiast w zachodniej części badanego terenu, przy podwyższeniu i wylewce pod schodami wiodącymi do pałacu. Najciekawszymi i najmniej spodziewanymi pod kątem zachowania w pierwotnym miejscu występowania, okazały się usytuowane na osi symetrii pałacu płyty w czarnym kolorze, ułożone w koło. To część dekoracji dziedzińca, którą oryginalnie uzupełniało osiem promieniście rozchodzących się linii wyznaczonych także ciemnymi płytami. Mimo podobieństwa nie jest to jednak róża wiatrów, do której prawidłowych wskazań kierunków geograficznych brakuje zapewne kilkunastu stopni. Co ciekawe, zbliżone motywy o geometrycznym kształcie znajdowały się również we wnętrzach pałacu, m.in. przed wejściem na jedną z klatek schodowych.
Przenosimy się na teren północnego dziedzińca pałacowego, przy tzw. kamienicy narożnej znajdującej się niegdyś u zbiegu ul. Wierzbowej i Aleksandra Fredry, gdzie zarejestrowano szereg ceglanych i betonowych konstrukcji. Odcinek wykopu zlokalizowany wzdłuż jednej ze ścian korpusu głównego Pałacu Brühla był wyłożony betonową wylewką i pokryty ceramicznymi płytkami. Nieopodal odsłonięto także dwa prostokątne kanały, wyłożone płytkami ceramicznymi, służące najprawdopodobniej do naprawy samochodów. Można zatem przypuszczać, że znajdowały się tu ministerialne garaże samochodowe, choć według archiwalnego Spisu abonentów warszawskiej sieci telefonów z lat 1937/1938 przy oficjalnym numerze telefonu do garażu Ministerstwa Spraw Zagranicznych widniał adres „Focha 5-7”. Do kanałów prowadziły wmurowane w ściany metalowe drabinki. W pomieszczeniach piwnicznych z lat 30. XX w. odkryto podłogi wyłożone płytkami terakotowymi, a także zachowane na ścianach pozostałości płytek wyprodukowanych w Zakładach Ceramicznych „Józefów” Czeladź. Pomieszczenia te pełniły funkcje łazienki, o czym świadczą pozostałości ubikacji i pryszniców. Zespół badawczy odnalazł również szyb windy, a także pozostałości ze wcześniejszych okresów, w tym aż XVIII-wieczne konstrukcje.
Odkrywanie warszawskiego modernizmu
Prace na terenie tzw. Ogrodu Becka trwają od kwietnia. Zarejestrowano tu szereg konstrukcji z okresu funkcjonowania ogrodu w latach 30. XX w., w tym betonowy cokół ogrodzenia w swym oryginalnym przebiegu oraz niecki fontann. Dwa z wodotrysków, których w ogrodzie łącznie było kilka, otoczone były miękko wyprofilowanymi basenami, przypominającymi wygodne siedziska. Odkryto również betonową podstawę latarni i studzienkę – jedną z wielu, wśród których znalazła się także wybudowana w latach ok. 1867-1897 studnia z cegieł służąca gromadzeniu wód opadowych. Są to istotne znaleziska w kontekście weryfikacji rzeczywistych wymiarów założenia ogrodowego, które docelowo ma zostać odtworzone w kształcie z ostatniego dnia sierpnia 1939 r.
Rozpoczęły się też prace na terenie modernistycznego pawilonu – odkryto fragment tarasu i konstrukcje schodów. Z racji, że są to konstrukcje zewnętrzne podlegające odtworzeniu, ich oryginalny kształt i wymiary niewątpliwie są jednym z zasadniczych punktów odniesienia podczas dalszych prac nad wielobranżowym projektem odbudowy.
Badania trwają
Przed archeologami kolejne miesiące wytężonej pracy na terenie Pałacu Brühla, odbudowywanego wraz z Pałacem Saskim i trzema kamienicami przy ul. Królewskiej. Kontynuowane są eksploracje pozostałości korpusu głównego pałacu oraz przylegającego do niego pawilonu modernistycznego, a obszar tzw. Ogrodu Becka, na którym prace już się toczą, będzie przedmiotem dalszych badań również w przyszłym roku. Ponad 8 tysięcy metrów kwadratowych podlega przebadaniu warstwa po warstwie, co oznacza, że po odsłonięciu jednej warstwy kulturowej pochodzącej na przykład z okresu dwudziestolecia międzywojennego nadejdzie czas na zejście jeszcze głębiej, do nawarstwień z XIX i XVIII wieku. Jednocześnie warto nadmienić, iż każda z warstw obfituje w kolejne porcje zabytków ruchomych – od pokaźnych rozmiarów i charakteryzujących się często znaczną wagą elementów architektonicznych, po najdrobniejsze przedmioty użytku codziennego. Każde z tych znalezisk po wyodrębnieniu przechodzi przez kolejne etapy procesu: oczyszczanie, rozpoznanie pochodzenia i przeznaczenia, datowanie oraz zadokumentowanie w inwentarzu zabytków. Niejednokrotnie konieczna jest również dalsza analiza, która może doprowadzić do wniosku o całkowicie niespodziewanym pochodzeniu odnalezionych w tym miejscu zabytków, tak jak miało to miejsce w przypadku odkrytego w poprzednim etapie badań fragmentu tablicy z łacińską inskrypcją. Jak się okazało, kamienny element nie pochodził z Pałacu Brühla, gdzie go znaleziono i do którego od początku nie pasował choćby w świetle dokumentacji archiwalnej, a z części tablicy fundacyjnej na notabene saskiej elewacji Zamku Królewskiego, odległego o blisko kilometr od terenu prac archeologicznych.
Co skrywają kolejne relikty pomieszczeń dawnej siedziby MSZ-u, następnie zajętej przez gubernatora dystryktu warszawskiego w okresie okupacji? Jaki wpływ będą miały dalsze odkrycia na złożony proces wielobranżowego projektu odbudowy oraz wciąż aktualizowany model GIS inwestycji? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań przyniosą już najbliższe miesiące prac archeologicznych, które stanowią fundamentalny etap realizacji inwestycji odbudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego w Warszawie.
