Odbudowa zachodniej pierzei Pl. Piłsudskiego – podsumowanie 2025 roku

Kolejne prace przygotowawcze realizowane w ramach wieloetapowego procesu inwestycyjnego polegającego na odbudowie nieistniejącej od ponad 80 lat zachodniej pierzei Pl. marsz. J. Piłsudskiego w Warszawie wkraczają w nowe fazy. Teren prac jest już prawie w całości wygrodzony: obejmuje dziś przestrzeń, do której powrócą Pałace Saski i Brühla oraz trzy kamienice przy ul. Królewskiej, wyłączając jeszcze tereny, które w przyszłości zostaną wygrodzone m. in. pod budowę części podziemnej czy przebudowę sieci. Dawny teren Pałacu Brühla został do tego oczyszczony z powojennych nasadzeń, których część udało się bezpiecznie przenieść w inne miejsca. Specjaliści zinwentaryzowali już wszystkie obiekty odnalezione podczas pierwszego sezonu prac archeologicznych na obszarze Pałacu Brühla, a kolejny, jako zwieńczenie prowadzonych w ubiegłym roku przetargów publicznych, rozpocznie się już wiosną. Na obszarze inwestycji od pół roku znajdują się przeznaczone do obserwacji próbki piaskowca, czyli kamienia, który będzie wykorzystany m.in. przy odtworzeniu elewacji budynków. Od sierpnia trwają również negocjacje dotyczące umowy na opracowanie szeroko zakrojonego projektu wielobranżowego, w których udział bierze pracownia WXCA Group sp. z o.o., zwycięzca międzynarodowego konkursu architektonicznego.

Archeologia – klucz do historii i odbudowy

Badania archeologiczne najczęściej przywodzą na myśl mrówczą pracę wyposażonych w łopaty i miotełki poszukiwaczy, którzy gdzieś na terytorium Egiptu badają kolejne grobowce faraonów. W poszukiwaniu skarbów nie trzeba jednak daleko wyjeżdżać, gdyż każdego roku w Polsce Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków wydają kilka tysięcy zezwoleń na prowadzenie prac i nadzorów archeologicznych. Nie inaczej jest w przypadku odbudowy zespołu pałaców i kamienic przy warszawskim Placu Piłsudskiego, miejsca będącego świadkiem kilkuset lat burzliwej historii. Choć do prowadzenia tego rodzaju badań obliguje prawo przewidujące konieczność sprawdzenia każdego placu budowy, który znajduje się na obszarze wpisanym do rejestru zabytków, bądź gdy jakiekolwiek potencjalne zabytki odnaleziono podczas prac ziemnych, w przypadku odbudowy kompleksu pałaców i kamienic archeologia przede wszystkim stanowi szansę na poszerzenie wiedzy na temat przywracanych obiektów. W obliczu ograniczonej dokumentacji archiwalnej, tak planów, jak i fotografii, nawet najmniejszy odkryty element oryginalnych fragmentów zniszczonej zabudowy może rzucić nowe światło na cały proces rekonstrukcji.

Symbolicznym zwieńczeniem pierwszego sezonu badań archeologicznych, które miały miejsce na terenie dziedzińca oraz oficyn Pałacu Brühla, okazała się zorganizowana w marcu 2025 r. uroczystość przekazania jednego z ówczesnych znalezisk. Mowa o kamiennym fragmencie tablicy fundacyjnej, którego pochodzenie początkowo pozostawało zagadką. Do jej rozwiązania posłużyły wyrzeźbione na owym fragmencie litery i cyfry, które, jak się okazało, tworzyły dłuższy zapis: AUGUSTUS.III.P.P.INSTAURARI.ETORNARI.CURAVIT.MDCCXLVI, (August III Ojciec Ojczyzny wznieść i ozdobić rozkazał 1746). Inskrypcja ta widnieje dziś – w formie powojennej rekonstrukcji – na tzw. elewacji saskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Znalezisko z terenu Pałacu Brühla to zagubiony, oryginalny fragment dekoracji wschodniego skrzydła dawnej siedziby królów, który trafił na Plac Piłsudskiego w trakcie powojennych prób szybkiego uprzątnięcia ton gruzu zalegającego na szczątkach Śródmieścia.

Nowe badania archeologiczne Pałacu Brühla

Przygotowania do kolejnego etapu prac w terenie przypieczętowało jesienią 2025 r. ogłoszenie dwóch zamówień publicznych dotyczących oczyszczenia terenu z zieleni pozostającej w kolizji z odbudowywanymi budynkami oraz przeprowadzenia kolejnego etapu badań archeologicznych. Pierwsze z zadań już za nami. W oparciu o decyzję lokalizacyjną, wydaną przez Wojewodę Mazowieckiego na wniosek Pałac Saski sp. z o.o., a także uzyskaną wcześniej decyzję Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Warszawie o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia, rozpoczęto prace terenowe, poprzedzone wytyczeniem nowego przebiegu tymczasowego ogrodzenia terenu inwestycji. W tej chwili metalowa konstrukcja dochodzi już w całości do linii ul. Fredry i granic przedwojennego Ogrodu Saskiego. W ciągu kilku dni, pod nadzorem przyrodniczym i archeologicznym, z obszaru tego usunięto wytypowane wcześniej we współpracy ze ekspertami dendrologii Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie drzewa oraz grupy krzewów. Występowanie roślinności w tym miejscu to efekt prowadzonych po wojnie nieregularnych nasadzeń oraz samoistnego wzrostu, przez co gatunki znalazły się bezpośrednio w obrysie przywracanej zabudowy, stwarzając jednocześnie ryzyko uszkodzenia przez systemy korzeniowe ukrytych pod ziemią pozostałości murów. Żadne z usuniętych drzew i krzewów nie posiadało statusu pomnika przyrody, a za każde z nich obowiązuje nasadzenie kompensacyjne w formacie 1:1, czyli jedno nowo posadzone drzewo za jedno usunięte oraz nowe skupisko krzewów o powierzchni nie mniejszej niż usunięte. Na ogrodzonym obszarze pozostało jeszcze dwanaście dębów tworzących tzw. Aleję Dębów, które ze względu na szczególną wartość historyczną i kulturową zostaną przesadzone. Jest to kontynuacja systematycznych działań spółki Pałac Saski na rzecz ochrony środowiska i realizacji inwestycji przy jak najmniejszym możliwie negatywnym wpływie na środowisko naturalne wokół terenu odbudowy. Wcześniej udało się bowiem przesadzić sześć drzew, które kolidowały z pracami archeologicznymi, a ich korzenie nie wrosły w historyczną tkankę. Swój nowy dom odnalazły w sąsiedztwie pomnika Obrońców Warszawy (Warszawskiej Nike).

Drugie z ogłoszonych jesienią 2025 r. postępowań, dotyczące przeprowadzenia kolejnego etapu prac archeologicznych, również już rozstrzygnięto. Na rozpoczęcie robót musimy jednak poczekać na sprzyjające warunki pogodowe. Archeolodzy powrócą zatem na teren inwestycji – tym razem na obszar dawnego korpusu głównego Pałacu Brühla oraz przylegającego do niego niegdyś ogrodu – wraz z ustąpieniem mrozów i odpowiednim rozmarznięciem ziemi. Wcześniejsze prace na terenie dawnych oficyn, kordegard i dziedzińca oraz XIX-wiecznej kamienicy na rogu ul. Fredry i Wierzbowej (stanowiącej część kompleksu pałacowego) przyniosły blisko 10 tysięcy zinwentaryzowanych obiektów. Oprócz wspomnianego wcześniej fragmentu tablicy z Zamku Królewskiego znalazły się wśród nich również liczne elementy elewacji i zdobienia rzeźbiarskie, takie jak kamienne okładziny modernistycznego pawilonu Becka, fragmenty boniowania czy uszaków. Niektóre ze znalezisk można zobaczyć w filmie dokumentalnym „Z ruin Warszawy: Pałac Brühla”, w którym grono ekspertów w dziedzinie archeologii, architektury, historii i historii sztuki opowiada o pierwszym sezonie badań archeologicznych na terenie Pałacu Brühla oraz o dziejach tego miejsca. Premiera filmu miała miejsce pod koniec 2025 na kanale TVP Historia, a obecnie można go obejrzeć na platformie TVP VOD.

Projekt odbudowy kompleksu pałaców i kamienic

Równolegle do robót prowadzonych w terenie toczy się również szereg prac koncepcyjnych oraz procesów prawno-administracyjnych. Priorytetem w tym zakresie jest umowa na opracowanie wielobranżowego projektu odbudowy zespołu pałaców i kamienic wraz z zagospodarowaniem terenu. Obszerny projekt dokumentu spółka Pałac Saski przygotowała jeszcze w 2024 r., następnie umowa przeszła wieloetapową weryfikację, a ostatecznie uzyskała akceptację Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego po zaopiniowaniu przez Prokuratorię Generalną RP. W następnym kroku, zgodnie z regulaminem międzynarodowego konkursu na opracowanie koncepcji architektoniczno-urbanistycznej odbudowy Pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej, 25 sierpnia 2025 r. zwycięzca konkursu otrzymał zaproszenie do negocjacji. To wówczas rozpoczęły się negocjacje dotyczące szczegółowych zapisów umowy między pracownią architektoniczną WXCA Group a spółką Pałac Saski.

Wyłoniona w konkursie koncepcja odbudowy zespołu pałaców i kamienic wraz z zagospodarowaniem terenu zawiera podstawowe założenia, jakie architekci przewidzieli w odpowiedzi na warunki określone w ustawie o odbudowie (Dz. U. z 2024 r. poz. 578) oraz regulaminie konkursu. Przede wszystkim budynki tworzące zachodnią pierzeję Placu Piłsudskiego zostaną odbudowane w zewnętrznym kształcie architektonicznym zgodnym z ich wyglądem z przedednia wybuchu II wojny światowej, tj. 31 sierpnia 1939 r. Zabezpieczony jest również przyszły wygląd Grobu Nieznanego Żołnierza, którego obecny kształt, będący efektem powojennej rekonstrukcji w formie „trwałej ruiny”, jest nienaruszalny. Wkomponowany ponownie w odbudowaną kolumnadę, czyli właśnie tak, jak wyglądał oryginalnie, ma zostać jednocześnie czytelnie wyodrębniony dylatacją i odmiennym kolorem.

Według koncepcji pracowni WXCA Group część zachowanych pozostałości po zburzonym Pałacu Saskim, tj. reliktów dawnych murów w zakresie wpisanym do rejestru zabytków, zostanie wyeksponowana i częściowo udostępniona do zwiedzania m.in. z poziomu tarasów widokowych wewnątrz, ale także za pomocą prześwitów z zewnątrz. Do nowych rozwiązań funkcjonalnych we wnętrzach przywracanej zabudowy zaliczają się m.in. sala koncertowa w kamienicy Lessla (pod historycznym adresem przy ul. Królewskiej 10/12) oraz przeszklone zadaszenia wewnętrznych dziedzińców, które będą mogły pełnić funkcję przestrzeni wystawowych. Omawiana koncepcja zyskała uznanie na arenie międzynarodowej otrzymując wyróżnienie w kategorii „restoration/renovation” w ramach International Architecture Awards 2024.

Odbudowa (w) detalu

Szczególny obszar badań prowadzonych w ramach odbudowy – i to już na początkowym jej etapie – wiąże się z opracowaniem materiałów kamiennych. Zasadniczo można je podzielić na dwie grupy: kamień historyczny, który był niegdyś zastosowany w budynkach oraz planowany współczesny, który, po dokonaniu analiz, zostanie dobrany. Do pierwszej z grup zaliczają się głównie fragmenty zdobień i elewacji, które archeolodzy odsłonili i zidentyfikowali podczas badań, lub które znajdują się w magazynach różnych instytucji, dokąd trafiły po wojnie, jako elementy ocalałe z gruzowisk. Jednym z takich obiektów jest konsola balkonu z Pałacu Brühla w formie głowy Fauna, która znajduje się w Muzeum Warszawy. Wizerunek jednego z najstarszych rzymskich bogów przyrody i płodności jeszcze niecały wiek temu witał gości międzywojennej siedziby Ministerstwa Spraw Zagranicznych z balkonu nad głównym wejściem. Na potrzeby prowadzonej obecnie odbudowy obiekt musiał na chwilę opuścić muzealne regały, aby skąpać się w blasku fleszy kamer podczas tzw. skanowania 3D. Proces ten w pierwszym stadium objął prawie 150 elementów architektonicznych. Powstała w jego wyniku trójwymiarowa dokumentacja pozwala precyzyjnie dookreślić geometrię elewacji odtwarzanych budynków oraz zasila zbiory danych koniecznych do aktualizacji planów architektonicznych. Opracowanie dokumentacji będzie kontynuowane w przypadku odsłonięcia kolejnych cennych obiektów w trakcie badań w 2026 r

W połowie ubiegłego roku na terenie inwestycji pojawiły się również nowe płyty z piaskowca. Jak potwierdza opracowana wcześniej analiza architektoniczna historycznej zabudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego, ten popularny rodzaj skały osadowej wykorzystano na przykład przy balustradach i licach filarów arkad w Pałacu Saskim, czy w rzeźbach i okładzinie elewacji Pałacu Brühla. Do czego posłuży 20 płyt, które przyjechały do Warszawy z kilku polskich kamieniołomów z okolic Szydłowca i Dolnego Śląska? Ustawione na pionowych stojakach, ważące setki kilogramów próbki będą przedmiotem monitoringu, który pozwoli dostrzec ewentualne zmiany właściwości struktury i koloru pod wpływem takich samych warunków atmosferycznych, jakie będą w przyszłości oddziaływać na odbudowane obiekty. Testowanie odbywa się również pod kątem zastosowania różnorodnych preparatów impregnacyjnych. Ulokowanie płyt bezpośrednio na terenie inwestycji docelowo przełoży się na właściwy dobór trwałego budulca, który zostanie wykorzystany przy odbudowie w tym właśnie miejscu.

Pałac Saski w opinii publicznej

91% mieszkańców Warszawy i 71% mieszkańców Polski słyszało, że Pałac Saski znajdował się przy warszawskim Placu Piłsudskiego i został zburzony pod koniec II wojny światowej. To wnioski z piątej już edycji badania opinii publicznej dotyczącej tematu odbudowy^[i]. O ile zauważalna różnica wynika z naturalnie większego zainteresowania lokalnej społeczności inwestycją realizowaną „po sąsiedzku”, o tyle poziom tej wiedzy w obydwu przypadkach należy uznać za wysoki, szczególnie biorąc pod uwagę przeszło 80-letni już okres nieobecności budynku na mapie stolicy. Tym samym wart odnotowania jest również wzrost świadomości historycznej w tej konkretnej kwestii na przestrzeni ostatnich 5 lat: wśród Warszawiaków o 7 punktów procentowych, a w ujęciu ogólnopolskim o 8 pp.

Jeszcze większy wzrost ankieterzy odnotowali badając społeczne poparcie dla odbudowy zespołu Pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej. Proces ten formalnie zapoczątkowała ustawa przyjęta przez Sejm i Senat w 2021 r. Okazuje się, że od tego momentu odsetek zwolenników wzrósł o 16 pp. wśród sondowanych Polaków i o 19 pp. w przypadku mieszkańców Warszawy. Znaczne, przeszło dwukrotne spadki pojawiły się natomiast w deklarowanym sprzeciwie wobec odbudowy: z 19% do 8% w ujęciu ogólnopolskim i z 28% do 11% w Warszawie.

Wśród argumentów przemawiających za odbudową ankietowani wskazywali najczęściej – i niezmiennie od początku badań – że „Pałac Saski jest częścią naszej historii, a każdy kraj powinien dbać o swoje zabytki i dziedzictwo”. Uwagę badaczy zwrócił również wątek odbudowanych pałaców i kamienic jako przyszłej atrakcji turystycznej – jego znaczenie wyraźnie wzrosło w bardzo krótkim czasie: w 2024 r. takiego wskazania dokonało 5% badanych (obu prób), a w minionym roku było to już 14% w próbie ogólnopolskiej i 16% w warszawskiej. Przeciwnicy odbudowy najczęściej podnoszą w dyskusji aspekt finansowy, sporadycznie opowiadając się za budową nowoczesnych budynków zamiast odwzorowywania tych z przeszłości.

Wystawa na stulecie Grobu Nieznanego Żołnierza

W ubiegłym roku obchodziliśmy setną rocznicę ustanowienia Grobu Nieznanego Żołnierza. Pomnik chwały i pamięci o polskim żołnierzu odsłonięto 2 listopada 1925 r. w arkadach kolumnady Pałacu Saskiego podczas wzniosłego wydarzenia, w którym uczestniczyło tłumnie społeczeństwo. Wydarzenie to zostało upamiętnione na Placu Piłsudskiego podczas państwowej uroczystości, której towarzyszyło odśpiewanie hymnu Polski i defilada wojskowa oraz – tak jak wiek temu – 24 salwy armatnie. Specjalnie na tę okazję na ogrodzeniu inwestycji okalającej pomnik pojawiła się wystawa „Wspólne miejsce, wspólna pamięć. 100 lat Grobu Nieznanego Żołnierza”. Plansze bogate w archiwalne materiały opowiadają historię miejsca: jak powstało i dlaczego właśnie tu, kto był odpowiedzialny za projekt pomnika oraz jak dokonano wyboru symbolicznego poległego, który spoczął w grobowcu. Wystawę z opisami w języku polskim i angielskim wciąż można obejrzeć na ogrodzeniu terenu odbudowy.

Tuż obok, również na ogrodzeniu terenu inwestycji, ale od strony Hotelu Europejskiego i Dowództwa Garnizonu Warszawa, do zobaczenia jest jeszcze jedna wystawa plenerowa, która powstała we współpracy z Narodowym Instytutem Fryderyka Chopina. To niepowtarzalna okazja do prześledzenia w telegraficznym skrócie blisko 100-letniej historii konkursów pianistycznych im. Fryderyka Chopina, najsłynniejszego polskiego wirtuoza fortepianu, który w Pałacu Saskim spędził kilka lat swego dzieciństwa.

Publikacje i konferencje z Pałacem Saskim w tle

Rok 2025 w historii powojennej odbudowy Pałacu Saskiego wraz z sąsiednimi budynkami zapisał się również wyraźnie w literaturze naukowej, a to za sprawą publikacji „Wspólne dziedzictwo polsko-saskie. Polonica w zbiorach rysunków architektonicznych z XVIII w. w Dreźnie”. Ten bogaty zbiór rysunków saskich architektów, opracowany naukowo i wzbogacony o eseje, jest owocem wieloletniej pracy zespołu naukowców z różnych ośrodków na terenie Polski, pod kierunkiem badaczy z Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk: dr. hab. Pawła Migasiewicza i prof. dr. hab. Jakuba Sity. Rzadko lub nigdy wcześniej niepublikowane rysunki z drezdeńskich archiwów pokazują rozmach i aspiracje dotyczące rozwoju Warszawy i ziem polskich w okresie panowania Augusta II i Augusta III, królów Rzeczypospolitej z dynastii Wettynów. Publikacja wydana dzięki współpracy Instytutu Sztuki PAN, Zamku Królewskiego w Warszawie, Instytutu Polonika oraz spółki Pałac Saski jeszcze w tym samym roku otrzymała nagrodę KLIO III stopnia w kategorii wydawniczej.

Ostatni rok obfitował również w konferencje i sympozja naukowe. Przedstawiciele spółki wzięli udział w szeregu wydarzeń w kraju i za granicą, gdzie w ramach prezentacji i debat przybliżali wybrane aspekty odbudowy. Dla przykładu, w ramach Klaus Zernack Colloquium 2025 odbyło się spotkanie pt. „Odbudowa Warszawy wciąż trwa. Pałac Saski i zachodnia pierzeja placu Piłsudskiego – historia i przyszłość” w siedzibie Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie. Z kolei w Warszawie więcej o odbudowie, w tym o sposobach odtworzenia elewacji, można było wysłuchać podczas XVII konferencji „Między ortodoksją a kreacją”, która odbyła się w Pawilonie Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP). Spółka została także partnerem branżowej konferencji „Digitalizacja Dziedzictwa Kulturowego. Nowe technologie w ochronie zabytków”, która odbyła się w Muzeum Łazienki Królewskie.

Święto Ogrodu Saskiego 2025

Sposobność do spotkania się z odbudową, lecz w lżejszym stylu, nadarzyła się tradycyjnie już w ostatnią sobotę maja, kiedy świętowaliśmy 298. urodziny najstarszego w Polsce parku publicznego. Święto Ogrodu Saskiego po raz kolejny obfitowało w atrakcje retro, barwne parady, gry i zabawy – w tym zorganizowany przez Muzeum Historii Polski Ranking Królów. Wieczorem, tuż obok ogrodowej sadzawki, uczestników wydarzenia do tańca porwały międzywojenne rytmy i utwory serwowane przez Warszawską Orkiestrę Sentymentalną oraz zespoły CzessBand i Cała Praga Śpiewa. Wśród nowych i niewątpliwie cieszących się dużym zainteresowaniem publiczności atrakcji specjalnych pojawił się wystawiony w środku dnia spektakl Teatru Żydowskiego „Gołda Tencer zaprasza: Szlagiery żydowskiego kabaretu”, a na koniec – też jak to dawniej bywało – lot balonów na uwięzi na Placu Piłsudskiego. Gratką dla miłośników historii XX wieku była natomiast możliwość zobaczenia oryginalnej niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma – wszak to właśnie w Pałacu Saskim polscy kryptolodzy złamali jej szyfr i przyczynili się – jak uważa wielu badaczy – do skrócenia II wojny światowej o kilka lat.

^[i] Badania opinii na temat odbudowy Pałacu Saskiego wraz z sąsiednimi budynkami, a także ich historii, odbyły się na podstawie wywiadów telefonicznych CATI na próbie 1200 osób. Wywiady przeprowadziła w grudniu 2025 r. agencja badań rynku i opinii SW Research. Wyniki zestawiono z poprzednimi edycjami badań (na podstawie tożsamych formularzy pytań), za które odpowiedzialna była agencja badawcza Minds & Roses.